Beyin anevrizması nədir? (Sadə dillə)
Anevrizma qan damarı divarının zəifləmiş bir nöqtəsində yaranan və zamanla balon kimi qabaran qabarıqlıqdır. Beynin damarlarında ən çox kisə (berry) şəklində görünür və adətən damarların budaqlandığı yerdə formalaşır. Bir çox insanda anevrizma illərlə heç bir əlamət vermədən qalır və çox vaxt başqa səbəblə çəkilən beyin MRT və ya KT-də təsadüfən fərq edilir. Anevrizmanın olması tək başına onun «partlayacağı» demək deyil; anevrizmaların çoxu ömür boyu səssiz qalır. Önəmli olan, anevrizmanın xüsusiyyətlərinə görə necə idarə olunacağının həkim tərəfindən qiymətləndirilməsidir.
Risk faktorları və əlamətlər
Anevrizmanın yaranmasında ən bilinən və dəyişdirilə bilən risk faktorları siqaret və nəzarətsiz yüksək təzyiqdir; yaşlılıq və həddən artıq alkoqol da rol oynayır. Bəzi ailələrdə və bəzi irsi xəstəliklərdə (məs. polikistik böyrək xəstəliyi) daha çox rast gələ bilər. Anevrizmaların böyük əksəriyyəti heç bir əlamət vermir. Qonşu strukturlara təzyiq edən böyük anevrizma göz qapağının düşməsi, ikiqat görmə və ya görmədə dəyişiklik kimi əlamətlər verə bilər. Əsl təhlükəli vəziyyət anevrizmanın partlayaraq beyin ətrafına qanaxma etməsidir; bu, aşağıda təsvir olunan təcili haldır.
Təcili xəbərdarlıq əlamətləri — indi təcili yardımı çağırın
Anevrizmanın partlaması həyat üçün təhlükəli təcili haldır və sürətli müdaxilə həyat xilas edir. Ən tipik əlamət saniyələr içində başlayan, insanların çox vaxt «həyatımın ən pis baş ağrısı» və ya «başımda nəsə partladı» deyə təsvir etdiyi qəfil və son dərəcə şiddətli baş ağrısıdır. Buna boyun sərtliyi, ürəkbulanma-qusma, işığa həddindən artıq həssaslıq, ikiqat görmə, bayılma və ya çaşqınlıq əlavə oluna bilər. Belə bir vəziyyətdə gecikmədən yerli təcili nömrəni yığın və ən yaxın təcili yardım şöbəsinə gedin. Bu məzmun diaqnoz aləti deyil; yuxarıda təsvir olunan qəfil və şiddətli baş ağrısı həmişə təcili qiymətləndirmə tələb edir.
Diaqnoz necə qoyulur? (Ümumi məlumat)
Anevrizma şübhəsində qiymətləndirmə anamnez və müayinə ilə başlayır; diaqnoz görüntüləmə ilə qoyulur. Əlamət verməyən anevrizmalar çox vaxt başqa səbəblə çəkilən beyin MRT-də təsadüfən görünür. Damarları ətraflı incələmək üçün MR angioqrafiya (MRA) və ya KT angioqrafiya (KTA) istifadə olunur; bəzi hallarda ən ətraflı üsul olan kateterli (DSA) angioqrafiya lazım ola bilər. Hansı müayinənin lazım olduğuna və kimin skrininqə uyğun olduğuna həkim qərar verir. Ailəsində birdən çox anevrizma və ya beyin qanaxması anamnezi olanlarda skrininq nəzərdən keçirilə bilər; bu da həkim qiymətləndirməsi ilə müəyyən edilir.
Müalicə seçimlərinə ümumi baxış
Beyin anevrizmasında əməliyyat həmişə lazım deyil. Bir çox kiçik və aşağı riskli anevrizmada ən uyğun yanaşma müntəzəm görüntüləmə ilə izləmə və risk faktorlarına nəzarətdir (siqareti tərk etmək, təzyiqi idarə etmək). Müalicə lazım olduqda iki əsas üsul var: damar içindən aparılan qapalı üsul (qasıqdan girərək anevrizmanı içəridən doldurmaq) və açıq əməliyyat (anevrizmanın boynuna kiçik klips qoymaq). Hansı anevrizmanın yalnız izlənəcəyi, hansının hansı üsulla müalicə olunacağı qərarı tamamilə həkimə aiddir və anevrizmanın ölçüsü, yeri və insanın ümumi vəziyyətinə görə verilir. Buradakı məlumat ümumi çərçivə təqdim edir; sizə xas qərarı sizi müayinə edən həkim verir.
Yanlış təsəvvürlər / miflər
Ən geniş yayılmış yanlışlardan biri «anevrizma varsa mütləq partlayar» inancıdır; halbuki anevrizmaların böyük hissəsi ömür boyu səssiz qalır. Digəri «hər baş ağrısı anevrizma xəbərçisidir» narahatlığıdır; gərginlik baş ağrısı və migren daha çox yayılıb, lakin yuxarıda təsvir olunan qəfil və həyatın ən şiddətli baş ağrısı fərqlidir və təcilidir. «Anevrizma həmişə əməliyyat tələb edir» və ya «qapalı üsul həmişə açıq əməliyyatdan yaxşıdır» kimi ümumiləşdirmələr də doğru deyil; doğru seçim insandan-insana dəyişir. Dəqiq məlumat təşvişi azaldır; şübhəniz varsa internet şərhləri əvəzinə həkiminizlə məsləhətləşin.